در پژوهش کاربردی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس؛
فرونشست زمین در دشت سیدان ـ فاروق مرودشت؛ هشدار یک پژوهش درباره تشدید فشار بر آبخوانها
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، فرونشست زمین در سالهای اخیر به یکی از جدیترین مخاطرات سرزمینی ایران تبدیل شده است؛ پدیدهای که اگرچه در ظاهر با پایین رفتن سطح زمین شناخته میشود، اما پیامدهای آن بسیار فراتر از تغییر شکل سطح زمین است و میتواند زیرساختها، اراضی کشاورزی، منابع طبیعی، سکونتگاهها و حتی میراث تاریخی را تحت تأثیر قرار دهد.
در این میان، استان فارس به دلیل گستردگی اراضی کشاورزی، وابستگی قابل توجه به منابع آب زیرزمینی و تداوم خشکسالیها، با افزایش خطر فرونشست در شماری از دشتهای خود مواجه است.
پژوهشگر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس با تأکید بر نقش عوامل انسانی در تشدید فرونشست، بررسی علمی این پدیده را لازمه دستیابی به راهکارهای مؤثر مدیریتی دانست.
سید مسعود سلیمانپور، دانشیار، عضو هیأت علمی و رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، در تشریح نتایج پروژه تحقیقاتی «بررسی راهحلهای مدیریت خطر فرونشست زمین با رویکرد DPSIR در استان فارس» گفت: این پژوهش با هدف شناسایی مسائل و مشکلات مرتبط با خطر وقوع فرونشست، اولویتبندی مهمترین عوامل ایجادکننده و تشدیدکننده آن و ارائه پاسخهای مدیریتی مناسب در دشت سیدان-فاروق مرودشت انجام شده است.
### «DPSIR»؛ فرونشست فقط یک پدیده زمینشناختی نیست
سلیمانپور اظهار کرد: در این پژوهش برای بررسی جامع خطر فرونشست زمین از چارچوب «نیروی محرک- فشار- وضعیت- اثر- پاسخ» یا DPSIR استفاده شد؛ رویکردی که امکان بررسی زنجیرهای عوامل انسانی و طبیعی مؤثر بر یک پدیده و همچنین ارزیابی پاسخهای مدیریتی به آن را فراهم میکند.
رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس ادامه داد: بر اساس نظرات کارشناسی، نمودار مفهومی علت و معلولی خطر فرونشست زمین طراحی و برای هر یک از مؤلفههای چارچوب DPSIR شاخصهای مناسب تعریف شد و سپس با استفاده از پرسشنامه، طیف لیکرت و آزمون فریدمن، شاخصها کمیسازی و رتبهبندی شدند.
وی بیان کرد: همچنین روند تغییرات مؤلفههای مختلف این چارچوب در یک دوره ۱۰ ساله و در سه مقطع زمانی ۱۳۹۰، ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰ مورد بررسی قرار گرفت تا تصویری روشنتر از روند تغییر خطر فرونشست در دشت سیدان-فاروق مرودشت به دست آید.
### برداشت آب برای کشاورزی؛ مهمترین فشار بر آبخوان
سلیمانپور با اشاره به یافتههای این مطالعه گفت: نتایج نشان داد در مؤلفه «نیروی محرک»، عوامل جمعیت و توسعه کشاورزی بالاترین اولویت را در تشدید خطر فرونشست زمین در این دشت داشتهاند.
وی افزود: در مؤلفه «فشار» نیز برداشت از سفره آب زیرزمینی در بخش کشاورزی و رعایت نکردن حقابه زیستمحیطی آبخوان، از مهمترین عوامل مؤثر بر تشدید خطر فرونشست شناسایی شدند.
این پژوهشگر حوزه حفاظت خاک و آبخیزداری تأکید کرد: یافتههای مطالعه نشان میدهد مسئله فرونشست را نمیتوان صرفاً یک پدیده زمینشناختی تلقی کرد؛ بلکه مجموعهای از عوامل انسانی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی در شکلگیری و تشدید آن نقش دارند و بدون اصلاح الگوی بهرهبرداری از منابع آب، کنترل پیامدهای فرونشست دشوار خواهد بود.
### افزایش راندمان آبیاری و تغییر الگوی کشت؛ دو پاسخ اولویتدار
سلیمانپور درباره راهکارهای مدیریتی بهدستآمده از این پژوهش گفت: در مؤلفه «پاسخ»، افزایش راندمان آبیاری و تغییر الگوی کشت بیشترین اولویت را برای کاهش خطر فرونشست زمین در دشت سیدان-فاروق مرودشت به خود اختصاص دادند.
وی ادامه داد: با وجود اهمیت این اقدامات، نتایج بررسی نشان داد روند فرونشست در این دشت افزایشی است، فشار ناشی از نیروهای محرک در حال تشدید بوده و توان مدیران برای کاهش قدرت این نیروهای محرک محدود است.
رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس گفت: از سوی دیگر، سیاستهای مدیریتی موجود پاسخگوی سطح نیاز و شدت این چالش نیست و به همین دلیل مدیریت خطر فرونشست زمین در این دشت همچنان با چالشهای جدی روبهروست.
### فرونشست؛ معلول بحران آب زیرزمینی
سلیمانپور با بیان اینکه بررسی فرونشست باید در چارچوب مدیریت جامع منابع طبیعی دنبال شود، اظهار کرد: کاهش منابع آب زیرزمینی، افت سطح آبخوانها و برداشت بیش از ظرفیت طبیعی، صرفاً یک مسئله مربوط به تأمین آب نیست؛ بلکه میتواند تعادل سرزمین را برهم زده و پیامدهای بلندمدت و گاه غیرقابل جبرانی ایجاد کند.
وی افزود: منابع طبیعی بستر اصلی فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی هستند و تداوم بهرهبرداری از آنها نیازمند برقراری توازن میان بهرهبرداری و حفاظت است؛ از این رو، مدیریت فرونشست نیز باید از رویکردهای بخشی فاصله گرفته و به صورت یکپارچه و مبتنی بر شرایط هر دشت دنبال شود.
### فارس؛ یکی از کانونهای جدی فرونشست کشور
بر اساس گزارشها و اظهارات کارشناسی منتشرشده در سالهای اخیر، بخشهایی از استان فارس با نرخهای قابل توجه فرونشست مواجه هستند. در برخی گزارشها، نرخ فرونشست در دشت مرودشت تا حدود ۳۰ سانتیمتر در سال و در بخشهایی از شرق استان، بهویژه حوالی فسا، تا حدود ۵۶ سانتیمتر در سال اعلام شده است.
در همین زمینه وی با استناد به نشست علمی برگزارشده در مردادماه ۱۴۰۵ با موضوع فرونشست و اظهارات مریم دهقانی، عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز، در این نشست حداکثر نرخ فرونشست در دشت مرودشت را ۳۰ سانتیمتر در سال اعلام کرد و نسبت به آثار این پدیده بر مناطق مسکونی، صنعتی، خطوط ریلی و آثار تاریخی این محدوده هشدار داد.
همچنین طی سالهای اخیر گزارشهایی از مشاهده فرونشست در محدودههایی از جنوب و جنوبغرب شیراز، اطراف دریاچه مهارلو و دیگر مناطق استان فارس منتشر شده است؛ موضوعی که ضرورت پایش مستمر و تصمیمگیری هماهنگ دستگاههای متولی آب، کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و مدیریت شهری را دوچندان میکند.
### نجات آبخوان، راهبرد اصلی مقابله با فرونشست
سلیمانپور در جمعبندی نتایج این پژوهش گفت: مدیریت خطر فرونشست زمین باید از مرحله واکنش پس از وقوع پدیده عبور کرده و بر پیشگیری و کاهش فشار بر آبخوانها متمرکز شود.
وی افزایش بهرهوری آب در کشاورزی، اصلاح الگوی کشت، مدیریت برداشت از منابع آب زیرزمینی، رعایت حقابه زیستمحیطی آبخوانها و تقویت برنامههای آموزشی و ترویجی را از مهمترین مسیرهای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی دانست.
این عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس خاطرنشان کرد: فرونشست را باید یک هشدار درباره وضعیت منابع آب زیرزمینی دانست و مقابله با آن نیازمند مشارکت همه دستگاههای مسئول، جامعه علمی، کشاورزان و بهرهبرداران است؛ چرا که حفظ آبخوانها، در نهایت به معنای حفظ ظرفیت تولید، امنیت غذایی و پایداری سرزمین خواهد بود.
پروژه «بررسی راهحلهای مدیریت خطر فرونشست زمین با رویکرد DPSIR در استان فارس» از جمله پژوهشهای کاربردی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس است که با هدف پیوند دادن یافتههای علمی با تصمیمگیری و مدیریت منابع طبیعی انجام شده است.
نظر شما :