عضو هیأت علمی بخش علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، راهکارهای علمی اصلاح نژاد دام سبک و کاربرد ژن FecB را تشریح کرد

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، زینب امیری قنات سامان عضو هیأت علمی بخش علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، در ابتدای پاسخ خود با اشاره به اهمیت اقتصادی گوسفندان چندقلوزا اظهار کرد: چندقلوزایی در گوسفند تحت تأثیر دو عامل اصلی ژنتیک و محیط قرار دارد و موفقیت در افزایش این صفت، مستلزم توجه هم‌زمان به هر دو عامل است.

امیری قنات سامان با بیان اینکه تاکنون ژن‌های متعددی مؤثر بر چندقلوزایی شناسایی شده‌اند، افزود: ژن FecB (BMPR-1B) که در نژاد برولا مرینو وجود دارد، یکی از مهم‌ترین ژن‌های شناخته‌شده در این زمینه است. حضور تنها یک الل از جهش FecB در گوسفندان هتروزیگوت می‌تواند میزان تخمک‌گذاری را دو تا سه برابر افزایش دهد. ورود این ژن به نژاد افشاری نیز موجب افزایش میزان چندقلوزایی در این نژاد شده است.

وی توضیح داد که شناسایی این ژن از طریق نمونه‌گیری خون، استخراج DNA، تکثیر ژن با روش PCR و بررسی نتایج در آزمایشگاه ژنتیک مولکولی انجام می‌شود و وضعیت ژنتیکی دام‌ها به‌صورت هموزیگوت، هتروزیگوت یا وحشی تعیین می‌شود.

این عضو هیأت علمی با تأکید بر اینکه صفات تولیدمثلی از وراثت‌پذیری پایینی برخوردارند، خاطرنشان کرد: استفاده از ژن اصلی FecB به‌عنوان یک میانبر ژنتیکی می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در افزایش چندقلوزایی داشته باشد، اما موفقیت آن بدون فراهم شدن شرایط محیطی مناسب امکان‌پذیر نیست.

وی در ادامه، عوامل محیطی مؤثر بر بروز ظرفیت ژنتیکی را شامل دو بخش تغذیه‌ای و مدیریتی دانست و گفت: اجرای برنامه فلاشینگ (افزایش سطح انرژی و پروتئین جیره دو تا چهار هفته پیش از جفت‌گیری)، تأمین مکمل‌های معدنی و ویتامینی، مدیریت مناسب سن و نوبت زایش، فصل تولیدمثل، کاهش استرس، کنترل تراکم گله و حفظ سلامت دام، نقش تعیین‌کننده‌ای در بروز ظرفیت ژنتیکی چندقلوزایی دارند.

امیری قنات سامان همچنین به اهمیت توان تولید شیر در میش‌های چندقلوزا اشاره کرد و افزود: ورود ژن FecB به گله زمانی سودآور خواهد بود که دام از توان کافی برای تولید شیر برخوردار باشد؛ در غیر این صورت احتمال شیرسوز شدن بره‌ها، کاهش رشد، افت وزن‌گیری و کاهش عملکرد اقتصادی افزایش می‌یابد.

وی مهم‌ترین چالش‌های اجرای برنامه ورود ژن FecB را نیاز به مدیریت حرفه‌ای، دسترسی به آزمایشگاه‌های ژنتیک مولکولی، برنامه‌های ترویجی، کاهش احتمالی بقای بره‌ها و تغییرپذیری برخی صفات رشدی عنوان کرد و تأکید کرد: این چالش‌ها با بهبود مدیریت، تغذیه و انتخاب ژنتیکی هم‌زمان برای صفات مادری و صفات رشد قابل کنترل هستند.

این پژوهشگر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس تصریح کرد: بیشترین اثربخشی ژن FecB در گله‌هایی مشاهده می‌شود که از سطح مدیریت و تغذیه مطلوب برخوردار باشند و در گله‌های با مدیریت ضعیف، نه‌تنها افزایش چندقلوزایی حاصل نمی‌شود، بلکه احتمال افزایش تلفات بره‌ها و سقط نیز وجود دارد.

وی در ادامه با اشاره به تنوع بالای صفات اقتصادی در نژادهای بومی کشور اظهار داشت: استفاده از قوچ‌های هموزیگوت تنها راهکار اصلاح نژادی برای همه مناطق کشور نیست و می‌توان با اجرای برنامه‌های اصلاح نژادی درون‌نژادی، بهبود قابل توجهی در صفات اقتصادی دام‌های بومی ایجاد کرد.

امیری قنات سامان در این زمینه به اجرای برنامه اصلاح نژاد گوسفند کبوده شیراز توسط محققان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس اشاره کرد و گفت: این طرح که بر پایه انتخاب درون‌نژادی با روش هسته باز طراحی و تصویب شده، هم‌اکنون در ایستگاه تحقیقات و آموزش علی‌آباد کمین و پنج گله مردمی استان فارس در حال اجرا است.

وی افزود: در این پروژه، هم‌زمان‌سازی فحلی، ثبت رکوردهای تولیدی، تحلیل داده‌ها در محیط آماری R، انتخاب دام‌های دارای ارزش ارثی بالاتر و مبادله قوچ‌ها بین ایستگاه تحقیقاتی و گله‌های مردمی به مدت چهار سال انجام می‌شود تا روند اصلاح نژادی با حفظ تنوع ژنتیکی استمرار یابد.

این عضو هیأت علمی با اشاره به نتایج تحقیقات بخش علوم دامی مرکز بیان کرد: افزایش رشد روزانه گوسفند کبوده شیراز در دوره پروار بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ گرم در روز گزارش شده که نشان‌دهنده ظرفیت بالای اصلاح صفات رشد و لاشه از طریق انتخاب درون‌نژادی در نژادهای بومی است.

امیری قنات سامان در پایان با تأکید بر شرایط موجود اغلب گله‌های دام سبک کشور اظهار داشت: با توجه به سطح مدیریتی بیشتر گله‌های پرورش‌دهنده دام سبک بومی و توان مادری پایین، به بهره‌برداران توصیه می‌شود برای افزایش بهره‌وری، از استراتژی اصلاح نژادی مبتنی بر انتخاب درون‌نژادی همراه با بهبود شرایط محیطی و مدیریتی استفاده کنند.

وی همچنین خاطرنشان کرد: در حال حاضر، پروپوزال یا طرح پژوهشی جامع برای اصلاح نژاد دام سبک با استفاده از قوچ‌های هموزیگوت حامل ژن FecB در کشور وجود ندارد و مطالعات انجام‌شده عمدتاً بر امکان‌سنجی ورود این ژن به جمعیت گوسفندان بومی متمرکز بوده است. از جمله این تحقیقات، برنامه ورود ژن در گوسفند افشاری در ایستگاه تحقیقاتی دانشگاه زنجان است که نتایج آن روند ژنتیکی مثبتی را در بهبود صفات باروری نشان داده است.